هشتگ های داغ:
مقیاس بینالمللی رویدادهای هستهای و پرتوی (INES) ابزاری برای طبقهبندی شدت رویدادها و حوادث هستهای و پرتوی است که توسط آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) با همکاری آژانس انرژی هستهای OECD توسعه یافته است. این مقیاس با هدف ایجاد یک زبان مشترک برای ارتباط با عموم، رسانهها و متخصصان طراحی شده و امروزه بهعنوان مهمترین معیار بینالمللی برای بیان شدت حوادث هستهای شناخته میشود.
مقیاس INES دارای هفت سطح اصلی (۱ تا ۷) و یک سطح ۰ بوده و سطوح ۱ تا ۳ را «رویداد» و سطوح ۴ تا ۷ را «سانحه» طبقهبندی میکند.
پس از وقوع حوادث مهمی مانند چرنوبیل و فوکوشیما، نیاز به یک روش استاندارد برای مقایسه و بیان شدت رویدادهای هستهای بیش از پیش احساس شد. INES تلاش میکند با تبدیل مفاهیم پیچیدهای مانند دز پرتوی، میزان رهاسازی مواد رادیواکتیو و آسیب به تأسیسات به یک عدد ساده، درک بهتری از شدت حوادث برای عموم فراهم کند.
اهداف اصلی مقیاس بینالمللی رویدادهای هستهای و پرتوی عبارتاند از:
حوادث مهمی مانند تریمایلآیلند در سال ۱۹۷۹ و چرنوبیل در سال ۱۹۸۶ نشان دادند که نبود یک سیستم استاندارد بینالمللی برای بیان شدت رویدادهای هستهای میتواند منجر به سردرگمی عمومی و سوءبرداشت رسانهای شود. در آن زمان کشورها از اصطلاحات متفاوتی مانند «حادثه»، «فاجعه» یا «رویداد جزئی» استفاده میکردند بدون آنکه معیار مشخصی برای مقایسه وجود داشته باشد.
در پاسخ به این نیاز، آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) و آژانس انرژی هستهای OECD/NEA در سال ۱۹۸۹ کار طراحی یک مقیاس استاندارد بینالمللی را آغاز کردند تا بتوان شدت رویدادها را بهصورت ساده و قابل فهم برای عموم و متخصصان بیان کرد.
نسخه اولیه راهنمای INES در سال ۱۹۹۰ منتشر شد و در ابتدا عمدتاً برای طبقهبندی رویدادهای نیروگاههای هستهای مورد استفاده قرار گرفت.
در نسخههای اولیه، مقیاس INES بیشتر بر حوادث نیروگاههای قدرت هستهای تمرکز داشت؛ اما تجربه عملی نشان داد که رویدادهای مهمی در مراکز تحقیقاتی، تأسیسات سوخت هستهای، کاربردهای صنعتی و حتی پزشکی نیز رخ میدهد که نیازمند طبقهبندی منسجم هستند.
به همین دلیل در سال ۱۹۹۲ این مقیاس بازنگری شد و دامنه آن به تمامی تأسیسات و فعالیتهای مرتبط با مواد پرتوزا گسترش یافت. نسخه بازنگریشده سال ۲۰۰۸ نیز امروزه بهعنوان مرجع اصلی INES شناخته میشود.
تا سال ۲۰۱۰ بیش از ۶۰ کشور جهان این مقیاس را بهصورت رسمی پذیرفته بودند و از آن برای گزارش و اطلاعرسانی رویدادهای هستهای و پرتوی استفاده میکردند.
مقیاس INES شامل هشت سطح از ۰ تا ۷ است که شدت رویداد با افزایش سطح بیشتر میشود. این مقیاس بهصورت شبهلگاریتمی طراحی شده و هر سطح تقریباً نشاندهنده افزایش یک مرتبه بزرگی نسبت به سطح قبلی است.
سطوح ۱ تا ۳ در دسته «رویداد» و سطوح ۴ تا ۷ در دسته «سانحه» قرار میگیرند. همچنین رویدادهای سطح ۰ بهعنوان رویدادهای فاقد اهمیت ایمنی شناخته میشوند.
سطح نهایی هر رویداد در INES بر اساس سه محور اصلی تعیین میشود:
برخی از شناختهشدهترین حوادث هستهای جهان بر اساس مقیاس INES طبقهبندی شدهاند و امروزه بهعنوان نمونههای مرجع برای سطوح مختلف این مقیاس شناخته میشوند.
سانحه نیروگاه چرنوبیل در سال ۱۹۸۶ و سانحه فوکوشیما دایایچی در سال ۲۰۱۱ هر دو در سطح ۷ INES طبقهبندی شدند. این حوادث به دلیل رهاسازی گسترده مواد رادیواکتیو، آلودگی محیطی وسیع و نیاز به تخلیه گسترده جمعیت، بالاترین سطح مقیاس را دریافت کردند.
حادثه تریمایلآیلند در آمریکا که منجر به ذوب بخشی از هسته راکتور شد، در سطح ۵ طبقهبندی شد. همچنین حادثه پرتوی گوییانیا در برزیل که ناشی از انتشار سزیم-۱۳۷ از یک منبع پرتوزا بود نیز در همین سطح قرار گرفت.
حادثه بحرانیّت در تأسیسات Tokaimura ژاپن در سال ۱۹۹۹ که منجر به دریافت دزهای بالا توسط کارکنان شد اما آلودگی گسترده محیطی ایجاد نکرد، در سطح ۴ INES قرار گرفت.
مقیاس INES با وجود کاربرد گسترده، هم دارای مزایا و هم دارای محدودیتهایی است که باید در تحلیل و استفاده از آن مورد توجه قرار گیرد.
به همین دلیل بسیاری از متخصصان معتقدند که INES باید بهعنوان یک ابزار ارتباطی و اطلاعرسانی عمومی در کنار شاخصها و تحلیلهای کمّی تخصصی مورد استفاده قرار گیرد، نه بهعنوان تنها معیار ارزیابی شدت حوادث هستهای.
در پایان باید توجه داشت که مقیاس INES نقش مهمی در استانداردسازی گزارش حوادث هستهای و افزایش شفافیت عمومی ایفا کرده است، اما استفاده صحیح از آن نیازمند درک محدودیتها، زمینه فنی حوادث و توجه به جزئیات تکمیلی هر رویداد است.
